De heilige Christoffel behoort al eeuwenlang tot de meest geliefde heiligen van de christelijke traditie. Zijn icoon herinnert ons eraan dat iedere gelovige geroepen is een Christusdrager te zijn. Daarom wordt hij afgebeeld met het Christuskind op zijn schouders: een krachtig symbool van geloof, dienstbaarheid en navolging. Achter deze beroemde voorstelling schuilt een bijzondere geschiedenis waarin historische feiten, eeuwenoude legenden en rijke iconografie samenkomen.
Het Laatste Oordeel of de heilige Christoffel?
Wie een oude oosters-orthodoxe kerk bezoekt, ziet vaak vlak bij de uitgang een indrukwekkende afbeelding van het Laatste Oordeel. Dat is geen toeval. Wanneer de gelovige na de liturgie weer de wereld ingaat, krijgt hij als het ware nog één vraag mee: hoe ga jij nu verder leven? Niet als dreiging, maar als spiegel. Het leven is kostbaar en onze keuzes doen ertoe.
In veel westerse kerken stond op dezelfde plaats geen Laatste Oordeel, maar een grote afbeelding van de heilige Christoffel. De boodschap is eigenlijk dezelfde, maar vriendelijker verbeeld. Wie de kerk verlaat, ziet de sterke man die Christus op zijn schouders draagt en hoort als het ware: En jij? Draag jij Christus ook met je mee wanneer je straks de kerk uitloopt?
De lezer mag zelf beslissen wat hem of haar het meest aanspreekt: de indrukwekkende ernst van het Laatste Oordeel of de uitnodigende glimlach van een vriendelijke reus die laat zien dat geloof niet ophoudt bij de kerkdeur, maar juist daar begint.
Wat weten we historisch over de heilige Christoffel?
Over de historische Christoffel weten we verrassend weinig. Vermoedelijk leefde hij in de derde eeuw en stierf hij als martelaar tijdens de christenvervolgingen. Zijn Griekse naam Christophoros betekent letterlijk 'Christusdrager'. Of dat zijn oorspronkelijke naam was of een naam die hij later kreeg, weten we niet.
Juist omdat de historische gegevens schaars zijn, ontstonden al vroeg prachtige legenden. Zoals vaker bij heiligen vertellen die misschien niet precies hoe het gebeurde, maar wel waarom mensen hem al bijna tweeduizend jaar blijven vereren.
De legende van de reus die Christus droeg
Volgens de bekendste overlevering was Christoffel een uitzonderlijk sterke man die aanvankelijk Reprobus heette. Hij wilde alleen de machtigste koning dienen.
Eerst trad hij in dienst van een wereldse koning. Maar toen hij zag dat deze bang werd zodra de duivel werd genoemd, concludeerde hij dat de duivel machtiger moest zijn. Daarom ging hij op zoek naar de duivel.
Al snel ontdekte hij echter dat ook de duivel ergens bang voor was: voor het kruis van Christus. Dan moest Christus dus de ware Koning zijn. Eigenlijk een verrassend eenvoudige redenering. Je zou bijna wensen dat meer mensen zulke logische rekensommen maakten.
Een kluizenaar vertelde hem dat Christus niet alleen wordt gediend met spierkracht, maar ook met gebed en vasten. Dat laatste bleek eerlijk gezegd niet helemaal zijn specialiteit. Daarom gaf de kluizenaar hem een andere opdracht: reizigers over een gevaarlijke rivier dragen waar geen brug was.
Op een avond vroeg een klein kind om hulp. Christoffel zette het op zijn schouders en liep het water in. Halverwege werd het kind steeds zwaarder. De rivier kolkte, iedere stap kostte meer kracht en hij dacht nauwelijks de overkant te halen.
Uitgeput zei hij: "Het leek wel alsof ik de hele wereld op mijn schouders droeg."
Het kind antwoordde: "Niet alleen de wereld, maar ook haar Schepper. Ik ben Christus."
Volgens de legende begon zijn houten staf daarna wonderbaarlijk te bloeien, een teken van nieuw leven en verrijzenis. Daarom wordt de heilige Christoffel op iconen soms afgebeeld met een bloeiende staf.
Beschermheilige van reizigers
Door dit verhaal groeide Christoffel uit tot de beschermheilige van reizigers, pelgrims, schippers, chauffeurs en onderweg-zijnde mensen. Eeuwenlang droegen mensen een Christoffelmedaille of hadden zij een afbeelding van hem bij zich tijdens hun reis.
Dat betekent natuurlijk niet dat een medaille de verkeersregels vervangt. Ik vermoed dat zelfs de heilige Christoffel liever ziet dat wij én bidden én onze veiligheidsgordel omdoen.
Waarom heeft Christoffel soms een hondenkop?
Een van de meest opvallende vragen binnen de Byzantijnse iconografie is waarom sommige iconen Christoffel afbeelden met een hondenkop.
Daarvoor bestaan verschillende verklaringen. Mogelijk is er ooit een vertaalfout ontstaan waarbij een bevolkingsnaam werd verward met het Griekse woord voor hond. Een andere verklaring is dat hij afkomstig zou zijn geweest uit een volk dat door de Grieken als woest of monsterlijk werd beschouwd. In de oudheid deden immers de vreemdste verhalen de ronde over verre landen en onbekende volken.
Persoonlijk houd ik het erop dat mensen toen ook al een bijzonder levendige fantasie hadden.
Waarom ik hem anders schilder
Toch heb ik ervoor gekozen de heilige Christoffel op deze icoon niet met een hondensnuit af te beelden.
Een icoon is immers geen curiose illustratie. Zij is een venster op het Koninkrijk van God. In de iconografie wordt alles wat afleidt van de ontmoeting met Christus zoveel mogelijk weggenomen. Niet om de werkelijkheid mooier te maken dan zij was, maar om zichtbaar te maken wat Gods genade met een mens doet.
Daarom staat op deze icoon niet een legendarische hondenkop centraal, maar zijn ware roeping: Christus dragen.
Misschien is dat wel de belangrijkste boodschap van deze icoon. Niet hoe sterk wij wij zijn of eruit zien of hoeveel verhalen er over ons verteld worden. Maar of wij Christus met ons meedragen.
Dat lijkt mij uiteindelijk een veel zwaardere, maar tegelijk veel mooiere last dan welke rivier ook over te steken.
Geert www.atelierhusstege.com
Reactie plaatsen
Reacties